ทำปุ๋ยหมักจากเศษผักในบ้าน สัดส่วน สีเขียว สีน้ำตาล และการพลิกกอง

เศษผัก เปลือกผลไม้ และใบไม้แห้งรอบบ้าน เปลี่ยนเป็นดินดำร่วนที่ผักชอบได้ โดยไม่ต้องซื้ออะไรเพิ่มมาก หลักการมีแค่สี่อย่าง คือ วัสดุสีเขียว วัสดุสีน้ำตาล ความชื้น และอากาศ บทนี้เป็นบทที่สองของเส้นทาง “เริ่มแปลงผักไร้สารหลังบ้าน” บอกสัดส่วน วิธีกองทีละชั้น การดูแล และวิธีแก้ปัญหาที่เจอบ่อย

สีเขียวและสีน้ำตาล คืออะไร

จุลินทรีย์ที่ย่อยกองปุ๋ยต้องการทั้งคาร์บอน เป็นพลังงาน และไนโตรเจน เป็นตัวสร้างเซลล์ คนทำปุ๋ยหมักเรียกง่าย ๆ ว่าสีน้ำตาลกับสีเขียว ไม่ได้ดูที่สีจริง แต่ดูว่าวัสดุสดและชื้น หรือแห้งและแข็ง

สีเขียว (ไนโตรเจนสูง สด ชื้น)	สีน้ำตาล (คาร์บอนสูง แห้ง)
เศษผัก เปลือกผลไม้	ใบไม้แห้ง
กากกาแฟ ใบชาที่ใช้แล้ว	ฟาง หญ้าแห้ง
หญ้าที่เพิ่งตัด	กระดาษลังฉีกชิ้นเล็ก ที่ไม่เคลือบมัน
เศษผักจากการถอนแยก	ขี้เลื่อยจากไม้ที่ไม่อาบน้ำยา

สิ่งที่ไม่ควรใส่ในกองที่บ้าน

• เนื้อสัตว์ ปลา กระดูก นม และอาหารที่มีน้ำมันมาก ทำให้เหม็นและเรียกหนู สุนัข แมลงวัน
• มูลสุนัขและแมว อาจมีเชื้อโรคที่ติดคนได้ ไม่ควรใช้กับแปลงผักที่กินได้
• ต้นที่เป็นโรค และวัชพืชที่มีเมล็ด กองเล็กไม่ร้อนพอจะฆ่า
• กระดาษเคลือบมัน พลาสติก และถุงที่อ้างว่าย่อยสลายได้แต่ไม่มีข้อมูลชัด

สัดส่วน เริ่มที่ 2-3 ต่อ 1

ค่าที่ใช้เป็นจุดเริ่มต้นกันทั่วไป คือ สีน้ำตาลราว 2-3 ส่วน ต่อสีเขียว 1 ส่วน ตามปริมาตร ไม่ต้องตวงเป๊ะ เพราะวัสดุแต่ละอย่างไม่เหมือนกัน ให้ใช้กลิ่นและสัมผัสเป็นตัวปรับ

ตัวอย่าง ครัวบ้านหนึ่งต่อสัปดาห์

สมมุติบ้านหนึ่งมีเศษผักผลไม้วันละราว 1 ลิตร

1. หนึ่งสัปดาห์ได้สีเขียว 1 × 7 = 7 ลิตร
2. สีน้ำตาล 2 ส่วนต่อสีเขียว 1 ส่วน = 7 × 2 = 14 ลิตร
3. ถ้าใช้ 3 ส่วน = 7 × 3 = 21 ลิตร

ดังนั้นต้องเตรียมใบไม้แห้งหรือฟางไว้ราว 14-21 ลิตรต่อสัปดาห์ ประมาณถุงขยะใบกลางหนึ่งใบ เก็บใบไม้แห้งใส่กระสอบไว้ข้างกองตั้งแต่แรก จะได้มีพร้อมทุกครั้งที่เทเศษผักลงไป

กองทีละชั้น

1. ฐานกิ่งไม้ รองก้นกองหรือก้นถังด้วยกิ่งไม้เล็ก ๆ สูงราวหนึ่งฝ่ามือ ให้อากาศเข้าจากด้านล่าง
2. สลับชั้น สีน้ำตาลหนาราว 10 เซนติเมตร แล้วสีเขียวบางกว่า ทำซ้ำ
3. ปิดหน้าด้วยสีน้ำตาลเสมอ ทุกครั้งที่เทเศษผักลงไป ให้กลบด้วยใบไม้แห้ง กันกลิ่นและแมลงวันผลไม้
4. หั่นให้เล็ก ชิ้นเล็กย่อยเร็วกว่ามาก โดยเฉพาะเปลือกแข็งและก้านผัก

ความชื้นและอากาศ

ความชื้น ควรชื้นแค่หมาดเหมือนฟองน้ำที่บิดแล้ว ลองกำวัสดุจากกลางกองแล้วบีบ ถ้ามีน้ำหยดแค่หนึ่งสองหยด กำลังดี ถ้าน้ำไหล แฉะไป ถ้าไม่มีน้ำเลยและร่วนแห้ง แห้งไป

อากาศ จุลินทรีย์ที่ย่อยเร็วและไม่เหม็นต้องการออกซิเจน พลิกกองทุก 1-2 สัปดาห์ เอาส่วนนอกเข้าไปไว้ตรงกลาง เพราะตรงกลางร้อนและย่อยเร็วที่สุด

กองที่ใหญ่พอ ราวหนึ่งลูกบาศก์เมตร และมีสัดส่วนดี จะร้อนขึ้นเองได้ถึงราว 55-65 องศาเซลเซียส ความร้อนช่วยฆ่าเมล็ดวัชพืชและเชื้อโรคหลายชนิด แต่ต้องร้อนต่อเนื่องหลายวันและพลิกให้ทุกส่วนได้อยู่ตรงกลาง ถังเล็กในบ้านมักไม่ร้อนขนาดนั้น จึงย่อยช้ากว่า และไม่ควรพึ่งให้ฆ่าเชื้อ

เมื่อไหร่ถึงพร้อมใช้

ในอากาศร้อนชื้นแบบไทย ถ้าพลิกสม่ำเสมอ ปุ๋ยหมักมักพร้อมใช้ในราว 2-3 เดือน ถ้าปล่อยไว้เฉย ๆ อาจใช้ 6 เดือนขึ้นไป สัญญาณว่าพร้อม

• สีน้ำตาลเข้มถึงดำ ร่วน
• กลิ่นเหมือนดินหลังฝนตก ไม่เหม็นเปรี้ยว
• ดูไม่ออกแล้วว่าเดิมเป็นอะไร ยกเว้นกิ่งแข็งบางชิ้น
• พลิกแล้วไม่อุ่นขึ้นอีก

ร่อนชิ้นใหญ่ที่ยังไม่ย่อยกลับเข้ากองใหม่ ส่วนที่ร่อนแล้วผสมดินปลูกได้เลย

แก้ปัญหาที่เจอบ่อย

อาการ	สาเหตุที่พบบ่อย	วิธีแก้
เหม็นเน่า เหม็นแอมโมเนีย	แฉะเกิน หรือสีเขียวมากเกิน	เติมสีน้ำตาล พลิกกอง
แห้ง ไม่ย่อย ไม่อุ่น	แห้งไป หรือสีเขียวน้อยไป	รดน้ำให้หมาด เติมเศษผัก
แมลงวันผลไม้บินขึ้นมา	เศษผักโผล่บนหน้ากอง	ฝังเศษผักลงกลางกอง ปิดหน้าด้วยสีน้ำตาลหนา ๆ
มดขึ้นเยอะ	กองแห้งเกินไป	เพิ่มความชื้น
มีหนอนตัวขาวอ้วน ๆ	มักเป็นตัวอ่อนแมลงที่ช่วยย่อย	ปล่อยได้ ถ้ากองชื้นพอดี

ปุ๋ยหมักไม่ใช่สูตรตายตัว ดม จับ ดู แล้วปรับ สองสามรอบก็จับทางได้

ใช้กับแปลงผัก

• ผสมดินก่อนปลูก ใช้ราวหนึ่งในสามของดินผสม ตามสูตรในบทที่แล้ว
• โรยหน้าดิน ระหว่างฤดูปลูก โรยบาง ๆ รอบโคนต้น แล้วคลุมด้วยฟาง
• ก่อนปลูกรอบใหม่ เติมปุ๋ยหมักลงกระบะทุกครั้ง ดินจะยุบลงตามเวลา และอินทรียวัตถุถูกใช้ไป

ล้างมือหลังจับกองปุ๋ยหมักทุกครั้ง และใส่ถุงมือถ้ามีแผลที่มือ