เก็บน้ำฝนจากหลังคา มารดผัก ทิ้งน้ำแรกเท่าไหร่ หลังคาแบบไหนใช้ได้ และกันยุงยังไง

น้ำฝนจากหลังคาใช้รดผักได้ และต้นไม้ชอบด้วย เพราะเป็นน้ำอ่อน แต่ต้องทำสามอย่าง คือ ทิ้งน้ำช่วงแรก ที่ชะฝุ่นและมูลนกลงมา รดที่ดินตรงโคน ไม่ให้โดนส่วนที่เรากิน และ ปิดถังกันยุง บทนี้สรุปจากงานวิจัยของส่วนขยายมหาวิทยาลัย Rutgers ที่ตรวจน้ำจากถังเก็บน้ำฝนจริง และคำแนะนำของ Purdue กับ University of Maine พร้อมตัวอย่างคำนวณสำหรับหลังคาบ้านหนึ่งฝั่ง

เรื่องเตรียมแปลงรับหน้าฝนอยู่ในบทปลูกผักหน้าฝน บทนี้ว่าด้วยการเก็บน้ำมาใช้

น้ำฝนจากหลังคา มีอะไรติดมาบ้าง

ฝนที่ตกจากฟ้าค่อนข้างสะอาด แต่พอไหลผ่านหลังคาและรางน้ำ ก็ชะของที่สะสมช่วงแล้งลงมาด้วย เอกสารของ Rutgers สรุปงานวิจัยหลายชิ้นว่าน้ำที่ไหลจากหลังคาอาจมีเชื้อโรค สังกะสี ตะกั่ว และสารไฮโดรคาร์บอนจากการเผาไหม้ (PAHs) และ น้ำช่วงแรกที่ไหลลงมา (first flush) มีสิ่งปนเปื้อนสูงที่สุด

ทีม Rutgers ติดถังเก็บน้ำฝน 12 ใบบนบ้านหลังคาแผ่นยางมะตอย ครึ่งหนึ่งในชานเมือง อีกครึ่งในเมือง เก็บตัวอย่างหลังฝนตก 3-7 วัน ช่วงกรกฎาคมถึงตุลาคม ผลคือ

• โลหะหนัก ต่ำกว่าเกณฑ์น้ำเพื่อการเกษตรมาก สังกะสีในถังที่อยู่ในเมืองสูงกว่าชานเมือง ผู้วิจัยคาดว่ามาจากฝุ่นยางรถและอุตสาหกรรม
• PAHs ตรวจไม่พบเลย
• อี. โคไล (E. coli) เชื้อที่บอกว่ามีมูลสัตว์เลือดอุ่นปน 9% ของตัวอย่างเกินเกณฑ์น้ำรดพืชแบบตัวอย่างเดียว คือ 235 ตัวต่อ 100 มิลลิลิตร ต้นทางที่น่าจะเป็นคือนกและกระรอกที่ขึ้นหลังคาหรืออยู่บนต้นไม้ข้างบ้าน
• เกณฑ์น้ำดื่ม ไม่ผ่านทุกตัวอย่างเรื่องโคลิฟอร์ม

ข้อสรุปของ Rutgers คือใช้รดแปลงผักได้ แต่ต้องมีวิธีป้องกัน ไม่ใช่ใช้แบบไม่คิด ส่วน University of Maine ตอบไว้ตรง ๆ ว่าความเสี่ยงประเมินยาก ปริมาณที่ตรวจเจอดูน้อย แต่บอกไม่ได้ว่าเป็นศูนย์

หลังคาแบบไหนใช้ได้

หลังคา	ใช้เก็บน้ำรดผัก	เหตุผล
โลหะเคลือบ พลาสติก กระเบื้องดินเผา กระเบื้องคอนกรีต	ได้	Purdue ระบุว่าให้น้ำสะอาดที่สุด
แผ่นยางมะตอย (shingle) สภาพดี	ได้	Purdue ระบุว่าใช้ได้ถ้าสภาพดี งาน Rutgers ใช้หลังคาแบบนี้
โลหะไม่เคลือบ เช่น สังกะสีเปลือย	ไม่ควร	ชะสังกะสีออกมาได้
ทองแดง	ไม่ควร	Purdue แนะนำไม่ใช้
ไม้ที่อัดน้ำยากันปลวก	ไม่ควร	Purdue แนะนำไม่ใช้
ทาสีที่มีตะกั่ว	ไม่ควร	ตะกั่วปนลงน้ำ

ถ้าไม่แน่ใจว่าหลังคาหรือสีเป็นแบบไหน ใช้น้ำฝนรดไม้ประดับและสนามหญ้า ส่วนแปลงผักใช้น้ำประปา

ทิ้งน้ำแรกเท่าไหร่ ตัวอย่างคำนวณ

ตัวช่วยคืออุปกรณ์ทิ้งน้ำแรก (first flush diverter) เป็นท่อแนวตั้งที่รับน้ำช่วงแรกจนเต็มก่อน แล้วน้ำส่วนที่สะอาดกว่าจึงไหลข้ามเข้าถัง มีรูเล็กหรือวาล์วที่ก้นท่อให้น้ำไหลออกช้า ๆ และพร้อมรับฝนครั้งถัดไป

ตัวเลขที่ใช้กันคือ Purdue ระบุ 10 แกลลอนต่อพื้นที่หลังคา 1,000 ตารางฟุต ส่วนเอกสารของสถาบันภูมิอากาศ Rutgers ให้กฎง่าย ๆ 1-2 แกลลอนต่อ 100 ตารางฟุต แปลงเป็นหน่วยเมตริกได้ราว 0.4-0.8 ลิตรต่อหลังคาหนึ่งตารางเมตร

สมมุติหลังคาฝั่งหนึ่งที่ลงรางน้ำเดียวกว้าง 5 เมตร ยาว 8 เมตร และมีถัง 200 ลิตร

1. พื้นที่หลังคา 5 × 8 = 40 ตารางเมตร
2. น้ำแรกที่ต้องทิ้ง 40 × 0.4 = 16 ลิตร ถึง 40 × 0.8 = 32 ลิตร ถ้าหลังคามีนกเกาะประจำหรือใบไม้ร่วงเยอะ ใช้ค่าสูง
3. ขนาดท่อทิ้งน้ำแรก ตามเอกสาร Rutgers ท่อ PVC 6 นิ้ว ยาวหนึ่งฟุต จุราว 1.5 แกลลอน หรือราว 5.7 ลิตร ต้องการ 32 ลิตร ใช้ท่อ 6 นิ้วยาวราว 32 ÷ 5.7 ≈ 5.6 ฟุต หรือราว 1.7 เมตร
4. ฝนเท่าไหร่ถังถึงเต็ม ฝน 1 มิลลิเมตรบนหลังคา 1 ตารางเมตร ได้น้ำ 1 ลิตร หลังคา 40 ตารางเมตรจึงได้ 40 ลิตรต่อฝนหนึ่งมิลลิเมตร ทิ้งน้ำแรก 32 ลิตรคือฝนราว 0.8 มิลลิเมตร ถัง 200 ลิตรต้องการอีก 5 มิลลิเมตร รวมฝนราว 6 มิลลิเมตรถังก็เต็ม ของจริงได้น้อยกว่านี้บ้าง เพราะมีน้ำกระเด็นและระเหย

ฝนแรกของฤดูหลังแล้งมานาน ฝุ่นและมูลสะสมบนหลังคามากที่สุด Purdue อธิบายว่าช่วงแล้งเป็นช่วงที่สิ่งสกปรกสะสม ปีแรกถ้ายังไม่มีท่อทิ้งน้ำแรก อย่างน้อยให้ปล่อยฝนแรก ๆ ของฤดูไหลทิ้งไปก่อนต่อรางเข้าถัง

รดยังไงให้ปลอดภัยกับผัก

คำแนะนำของ Rutgers และ Purdue ตรงกันในหลักใหญ่

• รดที่ดินตรงโคน ไม่ให้โดนใบหรือผล ใช้บัวรดน้ำที่ถอดหัวฝักบัว หรือสายน้ำหยด
• รดตอนเช้าเท่านั้น ให้ผิวใบแห้งและได้แดดช่วยฆ่าเชื้อ
• เว้นระยะจากรดถึงเก็บให้นานที่สุด ไม่เก็บผักทันทีหลังรด
• ผักใบและสมุนไพรที่กินใบ ถ้าทำได้ใช้น้ำประปา University of Maine ก็แนะนำให้ใช้น้ำฝนกับพืชที่กินผลมากกว่าผักใบ เพราะสิ่งปนเปื้อนส่วนใหญ่เป็นความเสี่ยงจากคราบบนผิว ไม่ได้เคลื่อนเข้าไปในต้นได้ง่าย
• ล้างผักด้วยน้ำประปาทุกครั้ง ห้ามใช้น้ำฝนจากถังล้าง ดูวิธีล้างในบทล้างผัก

น้ำฝนจากถังมีไว้ให้ดิน ไม่ใช่ให้ใบ รดที่โคน รดตอนเช้า และล้างผักด้วยน้ำประปา

ดูแลถัง และกันยุงลาย

ถังน้ำฝนที่เปิดทิ้งไว้คือที่วางไข่ของยุงลายชั้นดี องค์การอนามัยโลกแนะนำให้ปิด เท และล้างภาชนะเก็บน้ำในบ้าน ทุกสัปดาห์ สำหรับถังน้ำฝนทำแบบนี้

• ปิดฝาสนิท ใส่ตะแกรงตาถี่ที่ทางน้ำเข้า และปิดรูน้ำล้นด้วยตะแกรงด้วย
• ใช้ถังสีทึบหรือคลุมถัง Purdue ระบุว่าช่วยกันแสง ลดตะไคร่
• ตรวจลูกน้ำทุกสัปดาห์ ส่องไฟฉายดูผิวน้ำ ถ้าเจอลูกน้ำ ใช้น้ำในถังรดต้นไม้ให้หมดแล้วล้างถัง
• ล้างรางน้ำและตะแกรง หลังฝนตก และล้างถังก่อนเริ่มฤดู Purdue แนะนำล้างด้วยน้ำส้มสายชูหรือน้ำยาฟอกขาวเจือจาง

Rutgers ให้สูตรใส่น้ำยาฟอกขาวในถังเพื่อลดเชื้อ ใช้น้ำยาฟอกขาวชนิดไม่มีกลิ่น ความเข้มข้น 5-6% ราว 1 ออนซ์ หรือราว 30 มิลลิลิตร ต่อถัง 55 แกลลอน หรือราว 200 ลิตร เดือนละครั้ง ช่วงฝนชุกอาจต้องเดือนละสองครั้ง และรอราว 24 ชั่วโมงก่อนใช้น้ำ เอกสารเดียวกันระบุว่าน้ำยาฟอกขาวในบ้านไม่ได้ขึ้นทะเบียนสำหรับบำบัดน้ำ อ่านฉลากก่อนใช้ และห้ามผสมกับน้ำยาอื่น

ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อย

• ต่อรางเข้าถังตรง ๆ ไม่มีทิ้งน้ำแรก น้ำส่วนที่สกปรกที่สุดลงถังหมด
• รดน้ำฝนราดผักสลัดทั้งต้นตอนเย็น โดนใบที่กินสด ใบเปียกค้างคืน
• ใช้น้ำฝนจากถังล้างผักหรือดื่ม ไม่ผ่านเกณฑ์น้ำดื่ม
• เก็บน้ำจากหลังคาสังกะสีเปลือยหรือหลังคาทาสีเก่า มารดผัก
• เปิดฝาถังทิ้งไว้ กลายเป็นที่เพาะยุงลายภายในสัปดาห์

แหล่งข้อมูล

• Rain Barrels Part IV: Testing and Applying Harvested Water to Irrigate a Vegetable Garden — Rutgers Cooperative Extension
• Rainwater Harvesting for Homes and Community Gardens — Purdue Extension
• Is it safe to use rainwater harvested from an asphalt shingled roof? — University of Maine Cooperative Extension
• Rainwater harvesting, first flush diverter sizing — Rutgers Climate Institute
• Dengue and severe dengue — WHO