คืนร้อน ทำให้ดอกร่วงมากกว่ากลางวันร้อน งานวิจัยว่าอะไร และคนปลูกผักทำอะไรได้
การทดลองในห้องคุมอุณหภูมิพบว่ามะเขือเทศติดผลน้อยลงมากเมื่อกลางคืนถึงราว 26 องศา แม้กลางวันไม่ร้อนจัด และกลางคืนของไทยอุ่นขึ้นเร็วกว่ากลางวัน
- ในการทดลองของสถาบันวิจัยเกษตรอินเดีย กลางคืนตั้งแต่ราว 26 องศาขึ้นไปลดการติดผลของมะเขือเทศมากกว่ากลางวันที่ร้อน
- งานวิจัยข้อมูลอากาศไทย 50 ปีพบว่าอุณหภูมิต่ำสุดตอนกลางคืนสูงขึ้นเร็วกว่าอุณหภูมิสูงสุดตอนกลางวัน ช่วงห่างกลางวันกับกลางคืนจึงแคบลง
- ตัวเลขที่ต้องดูคืออุณหภูมิต่ำสุดของคืน ไม่ใช่ความร้อนตอนบ่าย วัดเองด้วยเทอร์โมมิเตอร์แบบจำค่าต่ำสุด
- ทางแก้หลักคือวางเวลาให้ออกดอกตรงกับช่วงคืนเย็น เลือกพันธุ์ทนร้อน และไม่ปลูกชิดผนังปูนที่คายความร้อนตอนกลางคืน
ดอกมะเขือเทศ พริก และถั่ว ร่วงช่วงอากาศร้อน คนปลูกมักโทษแดดตอนบ่าย แต่งานทดลองในห้องคุมอุณหภูมิของสถาบันวิจัยเกษตรอินเดีย (IARI) พบว่า คืนที่อุ่นตั้งแต่ราว 26 องศาขึ้นไป ทำให้มะเขือเทศติดผลน้อยลงมากกว่ากลางวันที่ร้อน และข้อมูลอากาศของไทยย้อนหลังห้าสิบปีก็ชี้ว่ากลางคืนกำลังอุ่นขึ้นเร็วกว่ากลางวัน บทนี้เล่าตัวเลขจากงานวิจัย วิธีอ่านอุณหภูมิในสวนตัวเอง และสิ่งที่ทำได้จริง
เรื่องการปลูกมะเขือเทศและพริกแบบละเอียดอยู่ในบทมะเขือเทศและบทพริกขี้หนูในกระถาง บทนี้เน้นเฉพาะเรื่องกลางคืน
งานทดลอง กลางวันกับกลางคืน แยกกันวัด
ปัญหาของการดูในแปลงคือ กลางวันร้อนกับกลางคืนร้อนมักมาด้วยกัน แยกไม่ออกว่าตัวไหนทำให้ดอกร่วง ทีม IARI จึงปลูกมะเขือเทศห้าสายพันธุ์ในห้องปลูกที่คุมอุณหภูมิได้ (phytotron) ตั้งไว้สี่ระดับ กลางคืน 11 ชั่วโมง กลางวัน 13 ชั่วโมง ตีพิมพ์ใน Indian Journal of Agricultural Sciences ปี 2014
| กลางคืน / กลางวัน (°C) | การติดผล พันธุ์ทนร้อนที่สุด | การติดผล พันธุ์ไม่ทนร้อน | เกสรงอก พันธุ์ไม่ทนร้อน |
|---|---|---|---|
| 20 / 24 | 84.5% | 81.7% | 40.6% |
| 22 / 26 | 89.5% | 86.2% | 56.2% |
| 24 / 32 | 65.0% | 25.0% | 49.7% |
| 27 / 37 | 19.0% ผลเล็กไม่โต | 0% | 1.0% |
ผู้วิจัยสรุปว่ากลางคืน 22 กลางวัน 26 องศาเหมาะที่สุด และ อุณหภูมิกลางคืนตั้งแต่ราว 26 องศาเป็นตัวหลักที่ลดการติดผล มากกว่าอุณหภูมิกลางวัน หลักฐานที่ชัดที่สุดในรายงานคือการเทียบสองสภาพ
- กลางคืนเกิน 26 องศา กลางวัน 32 องศา แทบทุกสายพันธุ์ไม่ติดผล
- กลางวันเกิน 32 องศา แต่กลางคืน 20-22 องศา ทุกสายพันธุ์ติดผลได้น่าพอใจ
อีกอาการที่เห็นได้ด้วยตาคือ ก้านเกสรตัวเมียยื่นยาวพ้นกรวยเกสรตัวผู้ เมื่ออากาศร้อน ดอกผสมตัวเองไม่ได้ ที่ 27/37 องศา พันธุ์ไม่ทนร้อนเป็นแบบนี้ทุกดอก ส่วนพันธุ์ทนร้อนเป็นราว 75%
ทำไมคืนร้อนถึงทำร้ายดอก
ส่วนขยายมหาวิทยาลัยแมริแลนด์ (University of Maryland Extension) อธิบายว่าความร้อนลดการสร้างเกสร ทำให้อับเรณูไม่ปล่อยเกสร ฆ่าเกสร และรบกวนหลอดเกสรที่ต้องงอกลงไปผสมกับไข่ แม้ร้อนจัดแค่ไม่กี่ชั่วโมงในช่วงผสมเกสรก็พอให้พืชที่อ่อนไหวมีปัญหา และความร้อนยังทำให้ดอกเสียตั้งแต่ยังไม่บาน
เอกสารเดียวกันระบุว่าอุณหภูมิกลางคืนกำลังสูงขึ้นเร็วกว่ากลางวันเพราะโลกร้อน และดูเหมือนเป็นปัจจัยหลักของปัญหาการผสมเกสร ตัวเลขกว้าง ๆ ที่ให้ไว้คือ กลางวันเกิน 35 องศา และกลางคืนเกินราว 24 องศา เริ่มมีปัญหา ถั่วแขกในงานของมหาวิทยาลัยเดลาแวร์มีปัญหาตั้งแต่กลางคืนเกินราว 20 องศา ส่วนพริกมักติดผลน้อยลงช่วงกลางฤดูร้อน แล้วกลับมาเองเมื่ออากาศเย็นลง
กลางคืนของไทยอุ่นขึ้นเร็วกว่ากลางวัน
งานวิจัยใน Asia-Pacific Journal of Science and Technology ใช้ข้อมูลอุณหภูมิของไทยปี 1964-2013 พบว่าทั้งอุณหภูมิสูงสุดและต่ำสุดเพิ่มขึ้น แต่อุณหภูมิต่ำสุดเพิ่มเร็วกว่า ช่วงห่างระหว่างกลางวันกับกลางคืนจึงแคบลงเป็นส่วนใหญ่ ภาคกลาง ภาคตะวันออก และภาคตะวันตกได้รับผลมากที่สุด
ความหมายสำหรับคนปลูกผักคือ ช่วงที่ “คืนเย็นพอให้ดอกติด” อาจสั้นลงกว่าที่ปฏิทินปลูกเก่า ๆ บอก การดูอุณหภูมิจริงในสวนตัวเองจึงสำคัญกว่าการนับเดือน
ตัวเลขที่ต้องดูคืออุณหภูมิต่ำสุดของคืน ไม่ใช่ความร้อนตอนบ่าย
ตัวอย่าง อ่านอุณหภูมิกลางคืนของสวนตัวเอง
สมมุติปลูกพริกบนดาดฟ้าชิดผนังปูน และมีอีกแปลงที่สนามหญ้าหลังบ้าน วางเทอร์โมมิเตอร์แบบจำค่าสูงสุดต่ำสุดไว้ในร่ม สูงระดับดอก จุดละหนึ่งอัน จดค่าต่ำสุดทุกเช้าเจ็ดวัน
| คืนที่ | ดาดฟ้าชิดผนัง (°C) | สนามหญ้า (°C) |
|---|---|---|
| 1 | 28 | 26 |
| 2 | 27 | 25 |
| 3 | 28 | 26 |
| 4 | 27 | 25 |
| 5 | 26 | 24 |
| 6 | 27 | 25 |
| 7 | 26 | 24 |
- นับคืนที่ถึง 26 องศา ดาดฟ้า 7 จาก 7 คืน สนามหญ้า 3 จาก 7 คืน
- นับคืนที่เกิน 24 องศา ซึ่งเป็นเกณฑ์กว้าง ๆ ของ UMD ดาดฟ้าเกินทุกคืน สนามหญ้าเกิน 5 คืน
- ค่าเฉลี่ย ดาดฟ้า (28+27+28+27+26+27+26) ÷ 7 = 27 องศา สนามหญ้า 25 องศา ต่างกัน 2 องศา
- อ่านผล ดอกพริกบนดาดฟ้าน่าจะร่วงมากกว่า แม้ทั้งสองจุดได้แดดกลางวันพอ ๆ กัน ถ้าจะย้ายกระถาง สนามหญ้าดีกว่า
ตัวเลขในตารางเป็นตัวอย่างสมมุติเพื่อสาธิตวิธีอ่าน ของจริงต้องวัดเอง
ทำอะไรได้บ้าง
วางเวลาให้ช่วงออกดอกตรงกับคืนเย็น ทางที่ได้ผลที่สุด นับย้อนจากอายุออกดอกของพืช ให้ดอกแรกบานช่วงหน้าหนาว ดูจังหวะแต่ละเดือนได้ในปฏิทินปลูกผัก
เลือกพันธุ์ทนร้อน ตารางของ IARI ชัดว่าที่ 24/32 องศา พันธุ์ทนร้อนติดผล 65% พันธุ์ไม่ทนร้อนแค่ 25% ถ้าต้องปลูกให้ออกดอกช่วงร้อน เลือกพันธุ์ที่ซองระบุว่าทนร้อน
หนีจุดที่ร้อนตอนกลางคืน UMD ชี้ว่าถนน ผนัง และพื้นปูน ดูดความร้อนตอนกลางวันแล้วคายออกตอนกลางคืน สวนในเมืองและแปลงที่ล้อมด้วยพื้นแข็งจึงเสี่ยงกว่า กระถางย้ายได้ ย้ายออกห่างผนัง หรือวางบนพื้นหญ้าแทนพื้นปูน
ให้ร่มช่วงบ่ายแก่ UMD แนะนำปลูกพืชที่ไวต่อร้อนในจุดที่ได้ร่มบ่ายแก่ หรือคลุมด้วยตาข่ายพรางแสง 30% ซึ่งยังให้แสงผ่าน 70% เพื่อลดความเครียดจากความร้อน วิธีเลือกตาข่ายอยู่ในบทคลุมดินและพรางแสง
ดูแลพื้นฐานให้ดี รดน้ำสม่ำเสมอ คลุมดิน กำจัดวัชพืช ใส่ปุ๋ยพอดี ต้นที่ไม่เครียดซ้ำซ้อนรับมือความร้อนได้ดีกว่า
พืชที่ต้องอาศัยแมลงผสม อย่างฟักทองและบวบ UMD แนะนำช่วยผสมด้วยมือ ปลูกดอกไม้ล่อแมลง และงดฉีดยาฆ่าแมลงช่วงที่ดอกบาน
ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อย
- ดูแต่อุณหภูมิสูงสุดในแอปพยากรณ์ ค่าที่บอกได้มากกว่าคือค่าต่ำสุดของคืน
- ฉีดสารเมื่อดอกร่วงเพราะร้อน ปัญหาคืออากาศ ไม่ใช่โรค
- ตั้งกระถางพริกชิดผนังปูนฝั่งตะวันตก ผนังสะสมแดดบ่ายแล้วคายตลอดคืน
- ถอนต้นทิ้งช่วงที่ไม่ติดผล พริกและมะเขือเทศที่แข็งแรงกลับมาติดผลได้เมื่อคืนเย็นลง
- เชื่อปฏิทินปลูกปีเก่าแบบเป๊ะ ๆ กลางคืนมีแนวโน้มอุ่นขึ้น วัดของปีนี้เอง
แหล่งข้อมูล
- Effect of high day and night temperature regimes on tomato genotypes — Indian Journal of Agricultural Sciences (ICAR)
- Vegetable Plant Pollination in a Changing Climate — University of Maryland Extension
- Trends in temperature in Thailand from 1964 to 2013 — Asia-Pacific Journal of Science and Technology (ThaiJO)
คำถามที่พบบ่อย
ดอกร่วงช่วงคืนร้อน ต้องฉีดฮอร์โมนหรือปุ๋ยเร่งดอกไหม
แหล่งข้อมูลที่ใช้ในบทนี้ไม่ได้แนะนำ สิ่งที่แนะนำคือดูแลต้นให้แข็งแรง รดน้ำสม่ำเสมอ คลุมดิน ให้ร่มช่วงบ่าย และรอ พริกกับมะเขือเทศกลับมาติดผลเองเมื่ออากาศเย็นลง
รดน้ำตอนเย็นให้ต้นเย็นลงได้ไหม
ยังไม่พบงานวิจัยที่ยืนยันว่าลดอุณหภูมิตอนกลางคืนรอบดอกได้จริง และใบที่เปียกค้างคืนส่งเสริมโรคเชื้อรา รดตอนเช้าและให้ดินชื้นสม่ำเสมอดีกว่า
ผักใบได้รับผลแบบนี้ไหม
ผลเรื่องเกสรและการติดผลเกี่ยวกับพืชที่เรากินผล เช่น มะเขือเทศ พริก ถั่ว และพืชตระกูลแตง ผักใบไม่ต้องติดผลจึงไม่เจอปัญหานี้โดยตรง แต่ก็มีปัญหาร้อนแบบอื่น เช่น แทงช่อดอกเร็ว
ข้อมูลเป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ ผู้ตั้งครรภ์ ผู้ใช้ยาประจำ หรือมีโรคตับหรือไต ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนกินสมุนไพรมากกว่าปริมาณในอาหารปกติ