นับชั่วโมงแดด บนระเบียงหรือหลังบ้าน แล้วเลือกผักให้ตรงกับแดดที่มี

ก่อนซื้อเมล็ดหรือกระถาง ให้นับก่อนว่าจุดที่จะปลูกได้แดดตรงวันละกี่ชั่วโมง ตัวเลขนี้ตัดสินเกือบทุกอย่าง ถ้าได้ 6 ชั่วโมงขึ้นไป ปลูกผักกินผลอย่างพริกและมะเขือได้ ถ้าได้ราว 3-6 ชั่วโมง ให้เลือกผักใบและสมุนไพรที่ทนร่ม

บทนี้เป็นบทแรกของเส้นทาง “ปลูกผักกินเองที่บ้าน ตั้งแต่แดดถึงจาน” ถ้ายังไม่เคยปลูกเลย อ่านภาพรวมในเริ่มปลูกผักไร้สารในพื้นที่เล็ก ๆ ก่อนก็ได้ บทนี้จะลงรายละเอียดเรื่องแดดอย่างเดียว

แดดตรง แดดรำไร และร่ม ต่างกันยังไง

แดดตรง คือช่วงที่แสงอาทิตย์ส่องลงมาที่ใบผักโดยไม่มีอะไรบัง ยืนตรงนั้นแล้วเห็นเงาตัวเองชัด แดดรำไร คือแสงที่ลอดผ่านใบไม้ ตาข่าย หรือมุ้งลวด เงาเป็นจุด ๆ ไม่คม ส่วน ร่ม คือสว่างแต่ไม่มีแดดลงมาเลย เช่น ใต้ชายคาลึก

คำที่เจอบนซองเมล็ดและในตำราปลูกผักมีความหมายประมาณนี้

คำเรียก	แดดตรงต่อวัน	เหมาะกับ
แดดเต็มวัน (full sun)	6 ชั่วโมงขึ้นไป	ผักกินผล และผักทุกชนิดโตดีที่สุด
แดดครึ่งวัน (partial sun)	ราว 3-6 ชั่วโมง	ผักใบ ต้นหอม ผักชี ผักกินหัวบางชนิด
ร่มรำไร	ต่ำกว่า 3 ชั่วโมง หรือแดดลอดผ่าน	ผักชีฝรั่ง และผักที่ทนร่มจริง ๆ เท่านั้น

แต่ละแหล่งให้ตัวเลขช่วงกลางไม่ตรงกันนัก บางแหล่งให้ 2-4 บางแหล่งให้ 3-6 ชั่วโมง ใช้เป็นแนวทาง ไม่ใช่กฎตายตัว จุดสำคัญคือ ชั่วโมงแดดไม่ต้องต่อเนื่อง แดดเช้า 3 ชั่วโมง บวกแดดบ่าย 3 ชั่วโมง ก็นับเป็น 6

วิธีนับชั่วโมงแดดใน 1 วัน

ไม่ต้องใช้เครื่องมือ ใช้แค่นาฬิกากับกระดาษ หรือโทรศัพท์ถ่ายรูป

1. เลือกวันที่ฟ้าโปร่ง วางกระถางเปล่าหรือเก้าอี้ไว้ตรงจุดที่จะปลูก ที่ความสูงเท่ากับใบผัก
2. ทุกชั่วโมง ตั้งแต่ 7 โมงเช้าถึง 5 โมงเย็น ไปดูว่าจุดนั้นมีแดดตรงไหม ถ่ายรูปไว้ก็ได้
3. จดเป็นแถว ช่องไหนมีแดดตรงทำเครื่องหมายไว้ ช่องไหนเป็นแดดลอดหรือร่มทำอีกแบบ
4. รวมจำนวนช่องที่มีแดดตรง ได้กี่ช่องก็คือประมาณกี่ชั่วโมง

ถ้ามีเวลา ดูซ้ำอีกครั้งตอนเปลี่ยนฤดู เพราะมุมแดดในไทยเปลี่ยนมากพอจะทำให้จุดเดิมได้แดดต่างกันหลายชั่วโมง

ตัวอย่าง ระเบียงคอนโดหันทิศตะวันออก

สมมุติจดได้แบบนี้ในเดือนตุลาคม

• 7:00 ถึง 11:00 แดดตรงทุกชั่วโมง = 4 ชั่วโมง
• 11:30 แดดเริ่มถูกชายคาบัง นับเพิ่มครึ่งชั่วโมง = 4.5 ชั่วโมง
• บ่ายทั้งหมดเป็นร่ม ตึกบังแดดตะวันตก

รวมราว 4.5 ชั่วโมง ตกอยู่ในกลุ่มแดดครึ่งวัน จุดนี้เหมาะกับผักกาดหอม กวางตุ้ง ต้นหอม และผักชี ซึ่งจะโตช้ากว่าที่แดดเต็มวันบ้าง แต่เก็บกินได้ ส่วนมะเขือเทศและพริกจะออกดอกติดผลน้อย ไม่คุ้มพื้นที่

ถ้าอยากปลูกพริกจริง ๆ ให้หาจุดที่ได้แดดเพิ่ม เช่น ขอบระเบียงด้านนอกสุดที่ชายคาบังช้ากว่า ย้ายกระถางไปแค่ 50 เซนติเมตร บางทีได้แดดเพิ่มเป็นชั่วโมง

ผักกลุ่มไหนต้องการแดดแค่ไหน

ผักทุกชนิดโตดีที่สุดในแดดเต็มวัน ความต่างคือบางกลุ่ม “ทนร่มได้” บางกลุ่มทนไม่ได้

กลุ่ม	แดดตรงที่ต้องการ	ตัวอย่างผักในครัวไทย
ผักกินผล	6-8 ชั่วโมง	พริก มะเขือ มะเขือเทศ ถั่วฝักยาว แตงกวา บวบ ฟักทอง
ผักใบและผักตระกูลกะหล่ำ	ทนแดดครึ่งวันได้	ผักกาดหอม กวางตุ้ง คะน้า ผักกาดเขียว
ผักกินหัวเล็ก ต้นหอม	ทนแดดครึ่งวันได้	หัวไชเท้าเล็ก ต้นหอม
ผักชี	ทนแดดครึ่งวันได้ ชอบร่มบ้างในหน้าร้อน	ผักชี
ชอบร่ม	ร่มรำไร	ผักชีฝรั่ง

เหตุผลง่าย ๆ คือ ผลและเมล็ดต้องใช้พลังงานมาก ต้นต้องสังเคราะห์แสงนานพอถึงจะเหลือแรงไปออกดอกติดผล ส่วนผักใบเราเก็บกินตั้งแต่ต้นยังเล็ก แดดน้อยลงแค่ทำให้โตช้าลง

ผักบางชนิดชอบร่มบางส่วนด้วยซ้ำ ผักกาดหอมที่โดนแดดร้อนนาน ๆ มีแนวโน้มขมขึ้น ผักชีในที่ร้อนและแดดจัดจะรีบออกดอกจนใบหมดเร็ว ผักชีฝรั่งปลูกในร่มแล้วออกดอกช้ากว่า ใบดกกว่า

นับแดดก่อน แล้วค่อยเลือกผัก อย่าเลือกผักก่อนแล้วหวังว่าแดดจะพอ

ทิศระเบียงในไทย แดดเปลี่ยนตามฤดู

ประเทศไทยอยู่ใกล้เส้นศูนย์สูตร ดวงอาทิตย์จึงไม่ได้อยู่ทางทิศใต้ตลอดปีแบบประเทศเขตหนาว สถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ (NARIT) อธิบายว่าดวงอาทิตย์ตั้งฉากกับกรุงเทพฯ ปีละสองครั้ง ราวปลายเดือนเมษายนกับกลางเดือนสิงหาคม ช่วงระหว่างสองวันนั้น เวลาเที่ยงดวงอาทิตย์จะอ้อมไปทางทิศเหนือเล็กน้อย ส่วนช่วงที่เหลือของปีอยู่ค่อนไปทางทิศใต้ และอ้อมใต้มากที่สุดช่วงหน้าหนาว

ผลต่อการปลูกผักบนระเบียง (ใช้เป็นแนวโน้ม ตึกรอบข้างเปลี่ยนผลได้มาก)

ทิศของระเบียง	ช่วงหนาว (พ.ย.-ก.พ.)	ช่วงกลางปี (พ.ค.-ก.ค.)
ทิศใต้	แดดมากที่สุดของปี	แดดลดลง ชายคาบังมากขึ้น
ทิศเหนือ	แทบไม่มีแดดตรง	มีแดดเข้าบ้าง
ทิศตะวันออก	แดดเช้า	แดดเช้า
ทิศตะวันตก	แดดบ่าย ร้อนจัด	แดดบ่าย ร้อนจัด

แดดเช้ามักดีต่อผักมากกว่าแดดบ่าย เพราะอากาศยังไม่ร้อน ใบแห้งจากน้ำค้างเร็ว ระเบียงทิศตะวันตกได้ชั่วโมงแดดมาก แต่บ่ายในหน้าร้อนไทยร้อนจัด ผักใบอาจต้องพรางแสงช่วงบ่าย

ผู้ที่อยู่ภาคเหนือหรือภาคใต้ วันที่ดวงอาทิตย์ตั้งฉากจะต่างจากกรุงเทพฯ ไปบ้าง แต่หลักการเดียวกัน คือนับแดดซ้ำเมื่อเปลี่ยนฤดู

ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อย

• นับเฉพาะความสว่าง ห้องที่สว่างทั้งวันแต่ไม่มีแดดตรงเลย ผักกินผลจะไม่ออกผล ต้นยืดยาวผอม
• นับแดดวันเดียวแล้วใช้ทั้งปี ระเบียงที่ได้แดดดีเดือนธันวาคม อาจได้แดดน้อยลงมากช่วงกลางปี
• วางกระถางชิดผนังด้านใน ชายคาและราวระเบียงบังแดดมากกว่าที่คิด ลองวัดที่ขอบด้านนอกด้วย
• ปลูกผักผลในจุดแดด 4 ชั่วโมง ต้นอาจรอดแต่ผลน้อย เอาพื้นที่นั้นไปปลูกผักใบจะได้กินมากกว่า
• ลืมว่าต้นไม้ข้างบ้านโตได้ ต้นไม้ใหญ่ที่แตกใบใหม่ช่วงฝน บังแดดเพิ่มทุกปี

เมื่อรู้ชั่วโมงแดดแล้ว บทถัดไปคือผสมดินปลูกในกระถาง และเลือกขนาดกระถางให้พอกับผักแต่ละชนิด

แหล่งข้อมูล

• Sunlight Hours — Chicago Botanic Garden
• No yard? Grow vegetables in containers — Oregon State University Extension
• Vegetable Gardening in Containers (E-545) — Texas A&M AgriLife Extension
• Best crops for shady garden spots — RHS
• Culantro — UF/IFAS Gardening Solutions
• See the sun at its Bangkok overhead zenith — The Nation (NARIT)