ต้นตะไคร้หอม และ ต้นไล่ยุง ในกระถาง ไล่ยุงได้จริงไหม งานวิจัยบอกอะไร

ต้นตะไคร้หอมหรือ “ต้นไล่ยุง” ที่ตั้งไว้ในกระถางเฉย ๆ แทบไม่ได้ช่วยกันยุง เพราะต้นที่ไม่ถูกขยี้ปล่อยน้ำมันหอมออกมาน้อยมาก และต้นไล่ยุงหลายต้นที่ขายกันจริง ๆ เป็นเจอเรเนียมกลิ่นหอม ไม่ใช่ตะไคร้หอมเลย ถ้าอยากให้ยุงในบ้านน้อยลง สิ่งที่ได้ผลคือไม่ให้มีน้ำขังเกินหนึ่งสัปดาห์

บทนี้แยกให้เห็นว่าอะไรมีหลักฐาน อะไรเป็นความเชื่อ และควรใช้เวลากับอะไรแทน

ต้นที่ตั้งเฉย ๆ ปล่อยกลิ่นน้อยมาก

ฝ่ายส่งเสริมการเกษตรของ Iowa State University สรุปไว้ตรง ๆ ว่าพืชที่ถูกโฆษณาว่าไล่ยุง ทั้งตะไคร้หอม (citronella grass) เจอเรเนียมกลิ่นตะไคร้ และไทม์มะนาว เมื่อปลูกไว้นิ่ง ๆ ปล่อยน้ำมันออกมาน้อยหรือแทบไม่ปล่อยเลย ต้องขยี้ใบน้ำมันถึงจะออก และถึงขยี้แล้ว ผลก็เป็นเพียงเศษเสี้ยวของยากันยุงอย่าง DEET

ตะไคร้หอมเป็นพืชที่ใช้กลั่นน้ำมันสำหรับทำเทียนตะไคร้หอมจริง แต่ “มีน้ำมันอยู่ในใบ” กับ “ปล่อยน้ำมันออกมาในอากาศมากพอจะไล่ยุง” เป็นคนละเรื่องกัน น้ำมันส่วนใหญ่ยังอยู่ในเซลล์ใบจนกว่าใบจะถูกบดหรือถูกกลั่น

แม้แต่เทียนตะไคร้หอมก็ช่วยได้จำกัด Iowa State รายงานว่าการยืนอยู่ในควันเทียนโดยตรงลดการถูกกัดได้ราว 40% แต่เมื่อควันกระจายไปแล้วไม่เห็นผล

ต้นไล่ยุงที่ขาย มักเป็นเจอเรเนียม

ต้นที่ขายในชื่อ citrosa หรือ “mosquito plant” ใบหยักคล้ายเจอเรเนียม ขยี้แล้วมีกลิ่นคล้ายตะไคร้ เคยถูกโฆษณาว่าปล่อยน้ำมันตะไคร้หอมออกมาตลอดเวลา กันยุงได้ในพื้นที่ราว 0.93 ตารางเมตรรอบต้น

ทีมจาก University of Guelph ตรวจต้นนี้ในปี 1996 และพบว่า

1. หน้าตาและน้ำมันของต้นตรงกับเจอเรเนียมกลุ่มเดียวกับเจอเรเนียมกลิ่นกุหลาบ (Pelargonium) ไม่พบลักษณะของพืชสกุลตะไคร้หอม (Cymbopogon) ที่ให้น้ำมันตะไคร้หอมเลย
2. น้ำมันทั้งหมดในต้นสดมีเพียงราว 0.2% ของน้ำหนักต้น ส่วนใหญ่เป็น geraniol และ citronellol
3. เมื่อทดสอบในสนามกับยุงจริง คนที่อยู่ข้างต้นถูกยุงกัดไม่ต่างจากคนที่ไม่มีต้นอย่างมีนัยสำคัญ ส่วนกลุ่มที่ทา DEET 75% ลดการถูกกัดได้เกิน 90% นานถึง 8 ชั่วโมง

ชื่อต้นไม้กับกลิ่นที่คล้ายตะไคร้ ไม่ได้แปลว่ามีสารเดียวกัน และไม่ได้แปลว่ากันยุงได้

เทียบวิธีกันยุงที่บ้านใช้กัน

วิธี	ผลที่มีรายงาน	ข้อสังเกต
ปลูกตะไคร้หอมหรือ citrosa ไว้เฉย ๆ	ไม่พบว่าลดการถูกกัด	ต้นแทบไม่ปล่อยน้ำมัน
เทียนตะไคร้หอม	ลดราว 40% เฉพาะตอนยืนในควัน	ควันกระจายแล้วไม่เห็นผล
น้ำมันตะไคร้หอมทาผิว	กันได้เต็มที่ราว 10.5 นาทีในงานหนึ่ง	ต้องทาซ้ำบ่อยมาก
ยากันยุงที่ขึ้นทะเบียน เช่น DEET	กันได้หลายชั่วโมง	อ่านฉลาก โดยเฉพาะเรื่องอายุเด็ก
พัดลม มุ้ง มุ้งลวด	ยุงบินแรงลมไม่ไหว และเข้าไม่ถึงตัว	ใช้ได้ทุกวัน ไม่ต้องทาอะไร
กำจัดน้ำขังทุก 7 วัน	ตัดวงจรก่อนลูกน้ำโตเป็นยุง	ได้ผลที่ต้นทาง

ตัวเลขน้ำมันตะไคร้หอม 10.5 นาที และ DEET ราว 6 ชั่วโมง มาจากงานที่ Maryland Grows ของ University of Maryland สรุปไว้ งานนั้นยังบอกว่ายากันยุงที่ใช้แต่น้ำมันหอมระเหยล้วน ๆ กันได้เต็มที่ไม่ถึง 20 นาที

ลูกน้ำใช้เวลาราว 7-10 วัน นี่คือจุดที่ตัดได้

Iowa State ระบุว่าหลังน้ำท่วมหรือมีน้ำขัง ยุงต้องใช้น้ำนิ่งราว 7-10 วันจึงเจริญจากไข่จนเป็นตัวเต็มวัย กรมควบคุมโรคจึงใช้หลัก “3 เก็บ ป้องกัน 3 โรค” ซึ่งป้องกันได้ทั้งไข้เลือดออก ไข้ปวดข้อยุงลาย และโรคติดเชื้อไวรัสซิกา

1. เก็บบ้าน ไม่ให้มีมุมอับทึบที่ยุงเกาะพัก ล้างคว่ำภาชนะ และเปลี่ยนน้ำในกระถางหรือแจกันทุกสัปดาห์
2. เก็บขยะ เศษภาชนะ กระป๋อง ยางรถ ไม่ให้รองน้ำฝนได้
3. เก็บน้ำ ปิดฝาโอ่งและภาชนะใส่น้ำให้มิดชิด

ตัวอย่าง สวนระเบียงหนึ่งสัปดาห์

สมมุติระเบียงมีกระถางผัก 6 ใบ แต่ละใบมีจานรอง กับถังรองน้ำฝน 1 ใบ

1. ฝนตกวันจันทร์ จานรองทั้ง 6 ใบมีน้ำค้าง
2. ถ้าปล่อยไว้ ยุงที่วางไข่วันจันทร์จะมีลูกน้ำที่เริ่มโตเป็นยุงได้ราววันจันทร์ถัดไปถึงวันพฤหัสถัดไป ตามช่วง 7-10 วัน
3. ถ้าตั้งรอบไว้ทุกวันอาทิตย์ เทน้ำในจานรองทิ้ง ขัดก้นจานให้ไข่ที่ติดขอบหลุด และปิดฝาถังให้สนิท ทุกรอบจะเกิดก่อนครบ 7 วันเสมอ
4. ใช้เวลารอบละราว 5 นาที เทียบกับการซื้อต้นไล่ยุงมาวางที่ไม่ได้ตัดอะไรเลย

ถ้าจานรองใบไหนเทบ่อยไม่ไหว เอาจานรองออก แล้ววางกระถางบนก้อนอิฐให้น้ำไหลออก เรื่องจานรองกับการรดน้ำมีอยู่ในบทรดน้ำผักให้พอดี

ปลูกตะไคร้หอมได้ แต่ให้รู้ว่าได้อะไร

ตะไคร้หอมเป็นไม้ที่ปลูกง่าย กลิ่นดี ปลูกไว้เพราะชอบได้เต็มที่ แค่อย่าคาดว่าจะแทนยากันยุง ส่วนตะไคร้ที่ใช้ทำอาหารเป็นอีกชนิดหนึ่ง อย่าเด็ดตะไคร้หอมไปใส่ต้มยำ ดูวิธีแยกและปลูกตะไคร้ครัวได้ในบทปลูกสมุนไพรครัวไทยในกระถาง

ต้นไม้ไม่ได้ไล่ยุง น้ำที่ไม่ขังต่างหากที่ไม่ให้ยุงเกิด

ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อย

• วางต้นไล่ยุงแล้วเลิกทายากันยุงให้เด็ก ช่วงไข้เลือดออกระบาดยิ่งอันตราย ใช้มุ้ง มุ้งลวด และยากันยุงที่ขึ้นทะเบียนตามฉลาก
• รดน้ำต้นไล่ยุงจนจานรองเป็นบ่อลูกน้ำ ต้นไม่ได้ช่วย แต่น้ำในจานเพิ่มยุงจริง
• ขยี้น้ำมันเข้มข้นทาผิวเด็ก น้ำมันหอมระเหยเข้มข้นอาจระคายผิว และกันได้สั้นมาก
• เปลี่ยนน้ำแจกันแต่ไม่ล้างภาชนะ ไข่ยุงติดขอบภาชนะได้ ต้องขัดล้างด้วย
• ลืมจุดน้ำขังที่มองไม่เห็น รางน้ำฝน ถาดใต้ตู้เย็น ยางรถเก่า ถุงพลาสติกที่ยับ

แหล่งข้อมูล

• ข่าว สคร.11 เตือนไข้เลือดออก หลัก 3 เก็บ ป้องกัน 3 โรค — กรมควบคุมโรค
• Mosquito Control — Iowa State University Extension and Outreach
• Essential oil analysis and field evaluation of the citrosa plant as a repellent against Aedes mosquitoes — PubMed
• Mosquito Repellent Myths — University of Maryland Extension, Maryland Grows
• Preventing Mosquito Bites — CDC