ปลูกพืชร่วม อะไรมีหลักฐาน อะไรเป็นความเชื่อ พืชกับดัก ดอกไม้ และระยะปลูก

ปลูกพืชร่วม (companion planting) คือปลูกพืชต่างชนิดไว้ใกล้กันเพื่อให้ได้ประโยชน์บางอย่าง เช่น แมลงลง ผักน้อยลง หรือใช้พื้นที่คุ้มขึ้น แนวคิดนี้มีส่วนที่วิทยาศาสตร์ยืนยันแล้ว และมีส่วนที่เป็นความเชื่อล้วน ๆ ปะปนกันอยู่ บทนี้แยกสองส่วนนี้ออกจากกัน แล้วจัดเป็นแบบที่ใช้ได้จริงในแปลงผักไทย

บทนี้ต่อจากเรื่องแมลงในบทเริ่มปลูกผักไร้สาร ถ้ายังไม่ได้อ่าน แนะนำให้อ่านก่อน

ตารางคู่หู มาจากไหน

ในเน็ตมีตารางว่าผักคู่ไหน “รักกัน” คู่ไหน “เกลียดกัน” เยอะมาก บทความของ University of Arizona Cooperative Extension ซึ่งสรุปงานทบทวนของ ดร.ลินดา ชอล์กเกอร์-สก็อต (Washington State University) ให้ข้อสรุปตรง ๆ ว่าคำว่า “พืชคู่หู” กว้างเกินจะใช้ในทางวิทยาศาสตร์ และตารางพืชคู่หูแบบดั้งเดิมมีค่าทางบันเทิง ไม่ใช่ทางวิทยาศาสตร์ บางรายการมาจากการดูรูปผลึกของน้ำคั้นพืช หรือผูกพืชกับธาตุและราศี ซึ่งไม่มีการทดลองรองรับ

แต่ไม่ได้แปลว่าการปลูกพืชร่วมไร้ประโยชน์ เอกสารปี 2023 ของ WSU Extension ยืนยันว่าเป็นวิธีปลูกที่ใช้ได้จริง เมื่ออิงหลักนิเวศว่าพืชช่วยกันได้ยังไง ไม่ได้อิงว่าพืช “ชอบ” กัน

ข้ออ้าง	สถานะหลักฐาน
พืชกับดักล่อแมลงออกจากผักหลัก	มีงานวิจัยรองรับ ต้องดูแลพืชกับดักด้วย
ดอกไม้เลี้ยงแมลงศัตรูธรรมชาติ	มีหลักฐาน แต่ใช้พื้นที่ อาจลดผลผลิตผักหลัก
ดาวเรืองลดไส้เดือนฝอยในดิน	ได้ผลเมื่อปลูกเป็นพืชคลุมดินล่วงหน้า ปลูกแซมพร้อมผักเสี่ยง
พืชกลิ่นแรงไล่แมลง	ได้ผลในห้องแล็บ งานภาคสนามยังไม่ยืนยัน
ถั่วแบ่งไนโตรเจนให้ต้นข้าง ๆ ทันที	ไม่ใช่แบบนั้น ถั่วเติมไนโตรเจนให้ดินในระยะยาวผ่านจุลินทรีย์ ไม่ได้ส่งให้ต้นข้างโดยตรง
ผักคู่นี้ “ชอบ” หรือ “เกลียด” กัน	ไม่มีหลักฐาน

พืชกับดัก ล่อแมลงไปลงที่อื่น

พืชกับดัก (trap crop) คือพืชที่แมลงชอบมากกว่าผักหลัก ปลูกไว้ให้แมลงไปลงแทน ตัวอย่างที่มีงานรองรับคือ collard ผักตระกูลกะหล่ำใบใหญ่ไม่ห่อหัว ที่ล่อหนอนใยผัก (diamondback moth) ออกจากกะหล่ำปลี มหาวิทยาลัยซัสแคตเชวันแนะนำให้ปลูก collard ล้อมแปลงผักตระกูลกะหล่ำทั้งสี่ด้าน และปลูกให้เร็วกว่าเพราะโตช้ากว่า

ในไทย กรมวิชาการเกษตรเคยทำโครงการศึกษาพืชกับดักและพืชอาศัยของแมลงศัตรูธรรมชาติ ในระบบปลูกผักอินทรีย์ภาคกลาง ช่วงปี 2553-2555 เป็นสัญญาณว่าเรื่องนี้มีคนศึกษาจริงในบ้านเรา

ข้อควรรู้คือ พืชกับดักไม่ได้ฆ่าแมลง แค่ดึงแมลงไปรวมที่เดียว ถ้าปล่อยไว้ แมลงจะขยายพันธุ์แล้วย้ายกลับมา ต้องเดินดู เก็บไข่และหนอนทิ้ง และถ้าพืชกับดักโดนหนักให้ถอนใส่ถุงทิ้ง ไม่ใส่กองปุ๋ยหมัก เอกสาร WSU ยังบอกว่าพืชกับดักที่ล่อด้วยกลิ่นดึงแมลงได้ไม่ไกลเกินราว 5 เมตร แปลงบ้านเล็ก ๆ จึงได้เปรียบ ไม่ต้องวางไกล

ดอกไม้เลี้ยงแมลงดี

แมลงศัตรูธรรมชาติอย่างแมลงวันดอกไม้ (hoverfly) ด้วงเต่า และมวนตัวห้ำ ตัวเต็มวัยหลายชนิดกินน้ำหวานและเกสร ปลูกไม้ดอกแซมไว้ แมลงพวกนี้จะอยู่ใกล้แปลงนานขึ้น แล้วตัวอ่อนช่วยกินเพลี้ยหรือหนอนให้ เอกสาร WSU เรียกพืชแบบนี้ว่า insectary plant

งานวิจัยในไทยของมหาวิทยาลัยราชภัฏวไลยอลงกรณ์ฯ ทดลองที่ปทุมธานี ปลูกดาวเรืองสลับแถวกับถั่วเหลือง แบบสลับ 1:1 พบเพลี้ยอ่อนน้อยที่สุดและพบแมลงศัตรูธรรมชาติมากที่สุด เช่น ด้วงเต่า แมงมุม แมลงปอ และมดดำ

ราคาที่ต้องจ่ายคือพื้นที่ เอกสารของ NCAT อ้างงานทบทวนที่รวมการทดลอง 552 ครั้ง พบว่าการปลูกพืชเลี้ยงแมลงดีลดแมลงศัตรูได้ แต่ผลผลิตผักหลักลดลงด้วย

ตัวอย่าง แปลง 1.2 x 3 เมตร

1. ปลูกแถวตามยาว 3 เมตร ห่างกันแถวละ 30 ซม. กว้าง 1.2 เมตร ได้ 120 / 30 = 4 แถว
2. ถ้าสลับดาวเรือง 1:1 แบบงานวิจัย จะเหลือแถวผัก 2 แถว คือผักหายไปครึ่งหนึ่ง
3. ทางที่ประหยัดกว่าคือปลูกดาวเรืองเป็นขอบแปลงแค่ด้านกว้างสองด้าน ด้านละ 4 ต้น ห่างกันราว 30 ซม. รวม 8 ต้น ผักยังได้เต็ม 4 แถว
4. แบบที่ 3 ยังไม่ใช่สิ่งที่งานวิจัยทดสอบ ให้จดเองว่าเพลี้ยลดลงไหมเทียบกับฤดูก่อน

ดาวเรืองกับไส้เดือนฝอย ต้องปลูกก่อน ไม่ใช่ปลูกพร้อม

ความเชื่อว่าปลูกดาวเรืองแซมมะเขือเทศแล้วไส้เดือนฝอยรากปมหายไป เป็นเรื่องที่ถูกครึ่งเดียว เอกสาร UF/IFAS (มหาวิทยาลัยฟลอริดา) อธิบายว่า

• ต้องปลูกดาวเรืองล่วงหน้าอย่างน้อย 2 เดือน ในที่เดียวกับที่จะปลูกผัก แล้วค่อยปลูกผักตาม
• ปลูกแซมไปพร้อมพืชที่ไส้เดือนฝอยชอบ ถือว่าเสี่ยงมาก ผักอาจเสียหาย
• ดาวเรืองฝรั่งเศส (Tagetes patula) ได้ผลกับไส้เดือนฝอยหลายชนิดที่สุด แต่แต่ละพันธุ์ได้ผลไม่เท่ากัน
• ดาวเรืองลดจำนวนได้ แต่กำจัดหมดไม่ได้ ต้องปลูกก่อนทุกฤดู และต้องคุมวัชพืช เพราะไส้เดือนฝอยขยายพันธุ์บนวัชพืชได้

ระยะปลูก เรื่องที่ไม่ค่อยมีใครพูด

พืชที่ปลูกใกล้กันแย่งน้ำ ธาตุอาหาร และแสง นี่คือเหตุผลที่จับต้องได้ที่สุดของการจับคู่ เอกสาร WSU แนะนำ

• จับคู่ผักรากลึกกับรากตื้น เช่น แครอทหรือหัวไชเท้า กับผักกาดหอมหรือหอม รากอยู่คนละชั้นดิน แย่งกันน้อยลง
• ปลูกผักชนิดเดียวกันให้อยู่ห่างกันมากที่สุดเท่าที่ทำได้ สลับกับผักอื่น เพื่อไม่ให้แมลงและโรคเดินต่อกันง่าย
• อย่าใช้พืชคลุมดินหรือพืชร่วมที่ขึ้นเร็วจนคลุมผัก

ในแปลงไทย ตัวอย่างที่ใช้หลักนี้ได้ เช่น ปลูกผักกาดหอมหรือผักชีระหว่างแถวพริก ช่วงที่พริกยังเล็ก ผักใบโตเร็วเก็บได้ก่อนพริกจะแผ่พุ่มบัง หรือปลูกผักใบใต้ร่มรำไรของค้างถั่วฝักยาวด้านทิศตะวันออก ทั้งสองแบบเป็นการจัดพื้นที่และเวลา ไม่ได้อ้างว่าพืชช่วยไล่แมลงให้กัน

จับคู่ด้วยเหตุผลที่วัดได้ ราก แสง เวลาเก็บเกี่ยว และแมลงดี ไม่ใช่เพราะตารางบอกว่าพืชสองชนิด “ชอบกัน”

ตะไคร้หอม สะระแหน่ ไล่แมลงได้จริงไหม

หลายบ้านปลูกตะไคร้หอมหรือสะระแหน่รอบแปลงเพื่อไล่แมลง เอกสาร WSU สรุปว่าสารกลิ่นจากพืชพวกนี้มีผลในห้องแล็บ แต่งานภาคสนามยังไม่ยืนยัน เพราะกลางแจ้งกลิ่นจางเร็ว ปลูกไว้ใช้ทำอาหารได้เต็มที่ แค่อย่าหวังว่ามันจะเป็นรั้วกันแมลง สะระแหน่ยังแตกไหลเร็ว ปลูกลงแปลงเปิดอาจลามไปแย่งที่ผัก ปลูกในกระถางดีกว่า

ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อย

• ยึดตารางคู่หูเป็นกฎ แล้วย้ายผักไปมาทั้งที่ปัญหาจริงคือแดดไม่พอหรือดินแน่น
• ปลูกพืชกับดักแล้วไม่ดูแล แมลงขยายพันธุ์บนพืชกับดักแล้วย้ายมาผัก
• ปลูกดาวเรืองแซมมะเขือเทศพร้อมกัน หวังลดไส้เดือนฝอยรากปม ต้องปลูกล่วงหน้า 2 เดือนถึงจะได้ผล
• ปลูกไม้ดอกแน่นจนผักไม่มีที่ ดอกไม้ดีกับแมลงดี แต่ต้องแลกกับพื้นที่ จัดให้อยู่ขอบแปลงก่อน
• พ่นสารฆ่าแมลงในแปลงที่ตั้งใจเลี้ยงแมลงดี แมลงศัตรูธรรมชาติตายไปด้วย มหาวิทยาลัยซัสแคตเชวันย้ำว่าแตนเบียนจะช่วยได้ก็ต่อเมื่อไม่ใช้ยาฆ่าแมลงในแปลง

แหล่งข้อมูล

• Gardening with Companion Plants (EM128E) — Washington State University Extension
• Marigolds (Tagetes spp.) for Nematode Management (ENY-056/NG045) — UF/IFAS
• Trap crops: pesticide-free ways to keep pests away from your vegetables — University of Saskatchewan
• Companion Planting & Botanical Pesticides: Concepts & Resources — NCAT/ATTRA
• อิทธิพลของสารสกัดดาวเรืองและการปลูกดาวเรืองแซมสลับถั่วเหลือง ต่อประชากรเพลี้ยอ่อนและแมลงศัตรูธรรมชาติ — วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ม.อุบลราชธานี
• Backyard Gardener #254: Companion Planting — University of Arizona Cooperative Extension