ตะกั่ว ในดินแปลงผักในเมือง ผักไหนเสี่ยงสุด ฝุ่นดินสำคัญกว่า และวิธีตรวจ

ถ้าปลูกผักในดินในเมือง ตะกั่วเป็นเรื่องที่ควรตรวจ แต่ความเสี่ยงมักไม่ได้อยู่ตรงที่คนคิด รากพืชดูดตะกั่วขึ้นไปได้น้อย ทางที่รับตะกั่วมากกว่าคือฝุ่นดิน ที่ติดมือ รองเท้า เสื้อผ้า และติดใบหรือหัวผักที่ล้างไม่ดี ผักกินหัวเสี่ยงมากที่สุด รองลงมาคือผักใบ ส่วนผักกินผลอย่างมะเขือเทศเสี่ยงน้อยที่สุด

บทนี้เป็นบทที่สามของเส้นทาง “เรื่องใหม่จากงานวิจัยเกษตร ที่คนปลูกผักควรรู้” ดูว่าตะกั่วในดินมาจากไหน ผักกลุ่มไหนเสี่ยง เก็บดินส่งตรวจและอ่านผลยังไง และนิสัยประจำวันที่ช่วยลดการรับตะกั่ว

ตะกั่วในดินมาจากไหน

ตะกั่วอยู่ในดินได้นานมาก ศูนย์ส่งเสริมการเกษตร Oregon State University (OSU) ระบุว่าระดับตามธรรมชาติอยู่ที่ 10-50 ส่วนในล้านส่วน (ppm) ถ้าสูงกว่านั้นมักมาจากคน

• สีเก่า ดินชิดผนังหรือรั้วที่ทาสีเก่า สะสมเศษสีที่หลุดร่อน อาคารยิ่งเก่าและทาสีทับหลายชั้น ดินตรงฐานยิ่งมีโอกาสสูง
• การจราจร ดินริมถนนเก่าที่รถวิ่งมาก เก็บตะกั่วจากยุคน้ำมันผสมสารตะกั่ว
• โรงงานและการรื้อถอน โรงถลุงแร่ โรงงานเก่า และอาคารที่ทาสีตะกั่วแล้วถูกรื้อ
• สวนผลไม้เก่า เคยมีการใช้สารเลดอาร์เซเนตกำจัดแมลงในสวนผลไม้

ตะกั่วไม่สลายและแทบไม่เคลื่อนที่ OSU ระบุว่าถ้าไม่ขุดพลิก ตะกั่วจะสะสมอยู่ที่ผิวดินราว 2.5-5 ซม. บนสุด และดินที่มีตะกั่วหน้าตาก็เหมือนดินปกติ

ผักกลุ่มไหนเสี่ยงมากที่สุด

งานศึกษา 6 ปีของ Kansas State University ในแปลงผักในเมือง 7 เมืองของสหรัฐ พบว่าสารปนเปื้อนอย่างตะกั่วแทบไม่ไปถึงผักที่เก็บกิน ถ้าคนปลูกดูแลตามแนวทางที่ดี ข้อยกเว้นคือผักกินหัว อย่างแครอท บีทรูท และหัวไชเท้าแดง ที่มีตะกั่วสูงขึ้น แต่ผู้วิจัยบอกว่าต้องกินทุกวันตลอดชีวิตถึงจะเกิดผลเสีย งานเดียวกันยังพบว่าตะกั่วและสารหนูส่วนที่ร่างกายดูดซึมได้ ส่วนใหญ่ต่ำกว่า 15% ของปริมาณทั้งหมด

กลุ่มผัก	ตัวอย่าง	ความเสี่ยงตะกั่ว	เพราะอะไร
ผักกินหัว	แครอท เทอร์นิป หัวไชเท้า บีทรูท	สูงสุด	โตอยู่ในดิน เปลือกติดดิน
ผักใบ	ผักสลัด ผักโขม ผักกาดเขียว ผักกาดขาว	สูง	ใบกว้าง ย่น ดักฝุ่นที่กระเด็นขึ้นมา
ผักกินผล	มะเขือเทศ พริก แตงกวา มะเขือ ถั่วฝัก	ต่ำสุด	ผลห้อยเหนือดิน ล้างง่าย

OSU สรุปไว้ประโยคเดียว ความเสี่ยงต่อสุขภาพที่มากกว่า คือฝุ่นตะกั่วที่ติด บน ผัก ไม่ใช่ตะกั่ว ใน ผัก ผักที่ล้างยาก อย่างผักสลัด ชาร์ด บรอกโคลี และแครอท จึงพาตะกั่วมามากที่สุด

ตะกั่วจากแปลงผักส่วนใหญ่เข้าตัวคนในรูปฝุ่น ไม่ใช่ผ่านเนื้อผัก ล้างมือ ล้างผัก และอย่าพาดินเข้าบ้าน

ตรวจดิน: เก็บตัวอย่างให้ดี

ชุดตรวจเองหรือการตรวจธาตุอาหารทั่วไปยังไม่พอ ให้ขอห้องแล็บวิเคราะห์ดินตรวจ ตะกั่วทั้งหมด (total lead) ด้วยการย่อยตัวอย่างในกรดเข้มข้น (OSU ระบุวิธี EPA 3050B ของสหรัฐ) และบอกแล็บว่าต้องการคัดกรองโลหะหนักสำหรับแปลงผัก

ตัวอย่างคำนวณ ตามขั้นตอนเก็บดินของ OSU สำหรับแปลงขนาด 2 × 3 เมตร

1. เดินซิกแซกทั่วแปลง เก็บดินย่อย 15-20 จุด ด้วยช้อนปลูกที่สะอาด
2. ดินแปลงผัก เก็บจากผิวดินลึกถึง 15 ซม. (6 นิ้ว) ถ้าเป็นที่เด็กเล่น เก็บเฉพาะ 5 ซม. (2 นิ้ว) บนสุด
3. คลุกดินทุกจุดให้เข้ากันในกะละมังพลาสติกที่สะอาด
4. ตักราว 1 ถ้วย (ประมาณ 250 มล.) ใส่ถุงซิปสะอาด เขียนป้ายกำกับ
5. ที่เด็กเล่นกับแปลงผัก เก็บ แยกกัน อย่ารวมหลายจุดที่ต่างกันเป็นตัวอย่างเดียว

อ่านผลตรวจ

คำแนะนำของสหรัฐแต่ละแหล่งต่างกันเล็กน้อย นี่คือตารางของ OSU สำหรับตะกั่วทั้งหมดในดิน

ตะกั่วทั้งหมด (ppm)	หมายความว่า	ควรทำอะไร
ต่ำกว่า 50	ระดับธรรมชาติ	ไม่ต้องทำอะไรเป็นพิเศษ
50-400	มีตะกั่วจากกิจกรรมของคนบ้าง	ปลูกผักได้ทุกชนิด ลดฝุ่น และอย่าให้เด็กกินดิน
400-1,200	สูงขึ้น	งดผักใบและผักกินหัวในดินนี้
เกิน 1,200	สูง	ไม่ปลูกผักลงดิน ปลูกไม้พุ่มหรือพืชคลุมดิน คลุมดินเปล่า แล้วปลูกผักในแปลงยกสูงหรือกระถางด้วยดินสะอาด

ศูนย์ส่งเสริมการเกษตร University of Illinois เสริมว่า EPA สหรัฐแนะนำให้เลี่ยงปลูกผักในดินที่มีตะกั่วทั้งหมดเกิน 400 ppm และนักวิจัยบางกลุ่มแนะนำให้เลี่ยงที่เกิน 100 ppm ถ้ามีเด็กเล่นหรือช่วยปลูก ถ้าผลอยู่ใกล้เส้นแบ่ง ให้ยึดฝั่งที่เข้มกว่า

ต่อจากตัวอย่าง สมมติผลตรวจออกมา 600 ppm ผักกินผลยังปลูกลงดินได้ ถ้าคลุมดินและล้างให้ดี ส่วนผักใบและผักกินหัว ให้ทำแปลงยกสูง ขนาดยาว 1.2 เมตร กว้าง 1.0 เมตร ลึก 30 ซม. ต้องใช้ดินปลูกสะอาด 1.2 × 1.0 × 0.3 = 0.36 ลูกบาศก์เมตร หรือ 360 ลิตร รองก้นด้วยผ้าใยสังเคราะห์หรือแผ่นกั้น ไม่ให้ดินสองชั้นผสมกัน และถามผู้ขายว่าดินหรือปุ๋ยหมักผ่านการตรวจโลหะหนักแล้วหรือยัง

นิสัยที่ช่วยลดการรับตะกั่ว

มาจากคำแนะนำของ OSU, University of Illinois และงานของ Kansas State

• ปรับ pH ไปทาง 7 ตะกั่วละลายน้อยลงเมื่อดินใกล้เป็นกลาง Illinois แนะนำ pH 6.5-7.0 ส่วน OSU แนะนำให้รักษาไว้ใกล้ 7.0 เมื่อตะกั่วเกิน 400 ppm โดยตรวจดินก่อน ดู ค่า pH ของดินปลูกผัก
• เติมอินทรียวัตถุ Kansas State แนะนำปุ๋ยหมักราวหนึ่งในสี่ถึงหนึ่งในสามของปริมาตรดิน เพื่อเจือจางสารปนเปื้อน OSU แนะนำโรยปุ๋ยหมัก 2.5-5 ซม. ทุกปี ช่วยจับตะกั่วและลดฝุ่น
• เติมฟอสฟอรัส ถ้าผลตรวจบอกว่าต่ำ ฟอสฟอรัสจับกับตะกั่วเป็นแร่ที่ละลายยาก
• คลุมดินเปล่า และรดน้ำที่โคนหรือใช้น้ำหยด ไม่ให้ดินกระเด็นขึ้นใบ
• ถุงมือ รองเท้า และล้างนอกบ้าน ล้างดินออกจากหัวและใบผักที่ก๊อกนอกบ้าน ถอดรองเท้าทำสวนไว้หน้าประตู และล้างมือก่อนกิน
• ล้างผักให้ถูกวิธี เด็ดใบนอก ล้างใต้น้ำไหล ขัดและปอกผักกินหัว ดู ล้างผักให้สะอาด

ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อย

• ตรวจตะกั่วแบบที่ละลายได้หรือสกัดได้ แล้วไปเทียบกับตารางตะกั่วทั้งหมด สองค่านี้คนละตัวเลขกัน
• รวมดินที่เด็กเล่นกับดินแปลงผักเป็นตัวอย่างเดียว ค่าเฉลี่ยจะกลบจุดที่สูง
• ปลูกแครอทชิดผนังบ้านเก่าที่ทาสี แถบนั้นมักเป็นจุดที่ตะกั่วสูงที่สุดในบ้าน
• ใส่ดินไม่รู้ที่มาลงแปลงยกสูง ขอผลตรวจโลหะหนักก่อน
• ห่วงแต่ผัก ขณะที่เด็กเล่นดินเปล่าฝุ่นคลุ้งอยู่ข้างแปลง

เด็กอายุต่ำกว่า 6 ปีและหญิงตั้งครรภ์ไวต่อตะกั่วมากที่สุด ถ้าดินรอบบ้านตรวจออกมาสูง ให้ปรึกษาแพทย์ว่าควรตรวจเลือดหรือไม่

แหล่งข้อมูล

• Reducing Lead Hazard in Gardens and Play Areas (EC 1616) — Oregon State University Extension
• Lead in Garden Soils (fact sheet) — University of Illinois Extension
• With proper care, contaminated urban soils are safe for gardening, study finds — Kansas State University via ScienceDaily