ค่า pH ของดินปลูกผัก วัดเองที่บ้าน ปรับด้วย ปูนโดโลไมท์ และอย่าปรับจนเกิน

ค่า pH บอกว่าดินเป็นกรดหรือด่างแค่ไหน และมีผลโดยตรงว่ารากผักจะดึงธาตุอาหารที่มีอยู่ในดินไปใช้ได้หรือไม่ ผักส่วนใหญ่ชอบดินกรดอ่อนถึงเกือบกลาง ราว pH 6.0-6.8 ถ้าดินเปรี้ยวกว่านั้นมากแก้ด้วยปูน แต่ต้องวัดก่อน ใส่ทีละน้อย และรอให้ปูนทำงาน เพราะใส่เกินแล้วดึงกลับยาก

บทนี้ต่อจากบทผสมดินปลูก เหมาะกับคนที่ปลูกลงดินในแปลง หรือผักในกระถางที่โตไม่ดีโดยหาสาเหตุไม่เจอ

pH คืออะไร และทำไมผักสนใจ

pH เป็นสเกลตั้งแต่ราว 0 ถึง 14 ค่า 7 คือกลาง ต่ำกว่า 7 เป็นกรด (คนไทยเรียกดินเปรี้ยว) สูงกว่า 7 เป็นด่าง ทุกหนึ่งหน่วยต่างกันสิบเท่า ดิน pH 5 จึงเป็นกรดกว่าดิน pH 6 ราวสิบเท่า ไม่ใช่แค่นิดเดียว

ในดินที่เป็นกรดจัด รากผักเจริญได้ไม่ดี ทนแล้งน้อยลง และใช้ธาตุอาหารได้ไม่เต็มที่ ต้นอาจแสดงอาการขาดธาตุหลายอย่างพร้อมกันทั้งที่ใส่ปุ๋ยแล้ว ส่วนดินที่เป็นด่างมาก ธาตุอาหารรองบางตัวจะอยู่ในรูปที่รากดึงไปใช้ยาก

ผักชอบ pH ช่วงไหน

แหล่งข้อมูลให้ช่วงต่างกันเล็กน้อย ขึ้นกับดินในพื้นที่ที่เขาทดสอบ

แหล่งข้อมูล	ช่วงที่ผักโตดี
Mississippi State University Extension	6.0-6.5
University of New Hampshire Extension	6.5-6.8
UF/IFAS (ดินทรายฟลอริดา)	5.8-6.3

สรุปใช้งานได้ว่า 6.0-6.8 กำลังดี ส่วนที่ Mississippi State ระบุชัดว่าผักโตไม่ดี คือดินกรด pH 4.5-5.5 และดินด่างที่สูงกว่า 7.5 ถ้าวัดได้ 6.0-7.0 ไม่ต้องปรับอะไร ปลูกต่อได้เลย

วัดยังไง ชุดตรวจ เครื่องวัด และแล็บ

วิธี	ได้อะไร	ข้อจำกัด
ชุดตรวจแบบเทียบสีในบ้าน	ค่า pH คร่าว ๆ	ไม่ละเอียด บอกได้ว่าอยู่ช่วงไหน
เครื่องวัดแบบเสียบดิน	ตัวเลขทันที	ความแม่นแตกต่างกันมาก ต้องดูแลหัววัด
ส่งแล็บวิเคราะห์ดิน	pH ธาตุอาหาร และคำแนะนำ	ต้องเก็บตัวอย่างส่ง รอผล

University of New Hampshire Extension สรุปว่าชุดตรวจในบ้าน “ไม่แม่นทั้งหมด” แต่พอบอกได้ว่า pH อยู่ในช่วงที่ปลูกผักได้หรือไม่ และต้องปรับหรือเปล่า ถ้าจะลงทุนใส่ปูนกับแปลงใหญ่ ควรส่งตรวจแล็บ

ในไทย กรมพัฒนาที่ดินมีหมอดินอาสา สถานีพัฒนาที่ดินประจำจังหวัด และห้องปฏิบัติการวิเคราะห์ดินที่ให้บริการเกษตรกร สอบถามสถานีพัฒนาที่ดินใกล้บ้านได้ว่ารับตัวอย่างดินแบบไหน

เก็บตัวอย่างให้ได้ค่าที่ใช้ได้จริง

1. ตักดินหลายจุดในแปลง ลึกเท่าชั้นที่รากผักอยู่ ราว 10-15 เซนติเมตร
2. เขี่ยเศษใบไม้และรากออก ผสมทุกจุดเข้าด้วยกันในถังสะอาด
3. แบ่งมาวัดตามวิธีในคู่มือของชุดตรวจหรือเครื่องวัด ทำตามขั้นตอนให้ครบ อย่าข้าม

ดินเปรี้ยว แก้ด้วยปูน

ปูนทางการเกษตรช่วยยก pH ขึ้น แต่ละชนิดต่างกัน

ชนิดปูน	ให้ธาตุ	ความเร็ว
ปูนโดโลไมท์	แคลเซียม + แมกนีเซียม	ช้า ใส่ล่วงหน้า 2-3 เดือน
หินปูนบด ปูนมาร์ล	แคลเซียมเป็นหลัก	ช้า
ปูนขาว (ปูนไฮเดรต)	แคลเซียม	เร็วกว่า ใช้น้อยกว่า ระคายเคืองผิว

Mississippi State แนะนำว่า ถ้าผลตรวจบอกว่าดินเป็นกรดและแมกนีเซียมต่ำ ให้ใช้ปูนโดโลไมท์ ถ้าแมกนีเซียมสูงอยู่แล้ว ใช้ชนิดไหนก็ได้ และให้คลุกปูนให้ทั่วชั้นดินบนราว 10-12 เซนติเมตร เพราะโรยเป็นหย่อม ๆ ทำให้บางจุดได้ปูนเกิน

ตัวอย่าง แปลงผัก 1 x 2 เมตร วัดได้ pH 5.2

UF/IFAS ให้ตัวเลขตั้งต้นสำหรับดินที่ pH ต่ำกว่า 5.5 คือ ปูนโดโลไมท์ 2-3 ปอนด์ต่อ 100 ตารางฟุต แปลงเป็นหน่วยเมตริก

1. 2-3 ปอนด์ ≈ 0.9-1.4 กิโลกรัม และ 100 ตารางฟุต ≈ 9.3 ตารางเมตร
2. ต่อตารางเมตร ≈ 900 ÷ 9.3 ถึง 1,400 ÷ 9.3 ≈ 100-150 กรัม
3. แปลง 1 x 2 เมตร = 2 ตารางเมตร ใช้ราว 200-300 กรัม
4. เริ่มที่ค่าต่ำ 200 กรัม โรยให้ทั่ว คลุกลงดินลึกราว 10-12 เซนติเมตร รดน้ำให้ดินชื้น
5. รอ 2-3 เดือน แล้ววัดใหม่ ถ้ายังต่ำกว่า 6.0 ค่อยเพิ่มอีกรอบ

ตัวเลขนี้เป็นจุดเริ่ม ไม่ใช่สูตรตายตัว ปริมาณที่ต้องใช้จริงขึ้นกับชนิดดินและประวัติของแปลง ถ้ามีผลแล็บ ให้ใช้อัตราตามคำแนะนำของแล็บแทน

ปูนทำงานช้า ใส่วันนี้ไม่ได้เห็นผลพรุ่งนี้ ใส่น้อย รอ แล้ววัดซ้ำ ดีกว่าใส่หนักทีเดียว

อย่าปรับจนเกิน

UF/IFAS เตือนว่า ปูนมากเกินไปเสียหายพอ ๆ กับปูนน้อยเกินไป ดินที่ด่างจัดต้องใส่ใจธาตุอาหารรองมากขึ้น และการดึง pH ลงทำได้ยากกว่าการยกขึ้น ในดินที่ pH ธรรมชาติสูงกว่า 7.0 อยู่แล้ว การใส่กำมะถันเพื่อลด pH ได้ประโยชน์น้อย

สิ่งที่ควรทำแทนการไล่ตัวเลข

• ถ้าวัดได้ 6.0-7.0 อย่าใส่ปูนเพิ่ม แม้ตัวเลขยังไม่ตรงกับช่วงที่อ่านมา
• ถ้าดินด่างเล็กน้อย ราว 7.0-7.5 ปลูกผักต่อได้ เติมปุ๋ยหมักที่หมักเสร็จแล้วเพื่อบำรุงดินตามปกติ และวัดซ้ำในฤดูถัดไป
• อินทรียวัตถุอย่างปุ๋ยหมักช่วยให้ดินโดยรวมดีขึ้น แต่อย่าคาดหวังให้เปลี่ยน pH เร็วแบบปูน
• ดินที่ปรับด้วยปูนแล้วจะกลับไปเป็นกรดช้า ๆ ดินทรายกลับเร็วกว่าดินเหนียว Mississippi State แนะนำให้ตรวจซ้ำทุก 3 ปี

ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อย

• ใส่ปูนทุกครั้งที่เตรียมแปลง โดยไม่วัด ดินที่ pH ดีอยู่แล้วจะค่อย ๆ ด่างขึ้นจนผักขาดธาตุอาหารรอง
• วัดจุดเดียวแล้วเชื่อ ดินตรงที่เคยมีเศษปูนก่อสร้างหรือเคยโรยปูนไว้ อาจต่างจากส่วนอื่นของแปลงมาก
• ใส่ปูนพร้อมปลูกแล้วรอผลทันที ปูนโดโลไมท์ต้องใช้เวลาหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือน
• โรยปูนบนผิวดินแล้วไม่คลุก ปูนอยู่แค่ผิวบน รากข้างล่างไม่ได้ประโยชน์
• โทษ pH ทุกครั้งที่ผักไม่งาม ใบเหลืองบ่อยครั้งมาจากรดน้ำมากเกิน เรื่องนี้อยู่ในบทถัดไป

แหล่งข้อมูล

• Test Soil to Find Its pH Value — Mississippi State University Extension
• Soil Preparation and Liming for Vegetable Gardens (VH024) — UF/IFAS Extension
• Are garden soil test kits a good alternative to lab testing? — UNH Extension
• Use of carbonized rice hulls as a horticultural amendment for an organic soil — Pesquisa Agropecuária Brasileira (Embrapa)
• บริการตรวจวิเคราะห์ดินของกรมพัฒนาที่ดิน — ไทยรัฐ