สารเร่ง พด. แต่ละเบอร์ใช้ทำอะไร ขอรับที่ไหน และใช้ในบ้านยังไง

สารเร่ง พด. คือหัวเชื้อจุลินทรีย์แบบซองที่กรมพัฒนาที่ดินคัดสายพันธุ์และผลิตแจกเกษตรกร ตัวเลขหลัง พด. บอกว่าซองนั้นทำงานอะไร พด.1 ย่อยเศษพืชเป็นปุ๋ยหมัก พด.2 ทำน้ำหมักชีวภาพ พด.3 ช่วยคุมเชื้อโรครากเน่าโคนเน่า และเบอร์อื่นมีงานของตัวเอง ใช้ผิดเบอร์ก็ไม่ได้ผลที่ต้องการ

บทนี้สรุปว่าแต่ละเบอร์ใช้ทำอะไร มีจุลินทรีย์อะไร ขอรับที่ไหน และสูตรที่คนปลูกผักในบ้านใช้ได้จริง ตามเอกสารของกรมพัฒนาที่ดินและสถานีพัฒนาที่ดินประจำจังหวัด

สารเร่ง พด. มาจากไหน

กรมพัฒนาที่ดินพัฒนาสารเร่ง พด.1 สำหรับผลิตปุ๋ยหมักมาตั้งแต่ช่วงปี 2526-2535 แล้วเพิ่มเบอร์อื่นตามมา ชุดที่ใช้กันมากตอนนี้คือ สารเร่งซุปเปอร์ พด.1 2 3 6 7 และ 9 จุลินทรีย์ พด.11 และปุ๋ยชีวภาพ พด.12 ส่วน พด.13 14 และ 15 เป็นผลิตภัณฑ์ช่วงหลัง

ทุกซองเป็นจุลินทรีย์ที่มีชีวิต ไม่ใช่ปุ๋ยสำเร็จ หน้าที่ของมันคือเร่งการย่อยหรือการหมักวัตถุดิบที่เราเตรียมเอง เช่น เศษพืช มูลสัตว์ กากน้ำตาล ปลา ผัก ผลไม้

ตารางสรุป แต่ละเบอร์ทำอะไร

เบอร์	ใช้ทำอะไร	จุลินทรีย์หรือวัตถุดิบหลัก (ตามเอกสารกรมฯ)
ซุปเปอร์ พด.1	ย่อยเศษพืช ฟาง ใบไม้ เป็นปุ๋ยหมัก	เชื้อราย่อยเซลลูโลส 4 สายพันธุ์ แอคติโนมัยซีส 2 สายพันธุ์ แบคทีเรีย Bacillus subtilis 2 สายพันธุ์
ซุปเปอร์ พด.2	หมักวัสดุสดเป็นน้ำหมักชีวภาพ	ยีสต์ แบคทีเรียกรดแลคติก แบคทีเรียย่อยโปรตีนและไขมัน แบคทีเรียละลายฟอสเฟต
ซุปเปอร์ พด.3	ทำปุ๋ยหมักที่มีเชื้อควบคุมโรครากเน่าโคนเน่า	Trichoderma viride และ Bacillus subtilis
ซุปเปอร์ พด.6	น้ำหมักจากเศษอาหาร ดับกลิ่น บำบัดน้ำเสีย	จุลินทรีย์สำหรับหมักเศษอาหาร
ซุปเปอร์ พด.7	น้ำหมักสมุนไพรป้องกันและไล่แมลง	ใช้หมักพืชรสฝาด ขม เผ็ด เบื่อเมา
พด.9	เพิ่มฟอสฟอรัสที่พืชใช้ได้ในดินเปรี้ยวน้อย	แบคทีเรียละลายฟอสเฟต

เอกสารของกรมฯ แต่ละฉบับระบุชนิดจุลินทรีย์ใน พด.2 ไม่ตรงกันทั้งหมด เพราะสูตรปรับปรุงมาเป็นระยะ ตารางนี้จึงบอกเป็นกลุ่ม ส่วน พด.9 สถานีพัฒนาที่ดินตรังระบุว่าเจริญได้ดีในดิน pH 4.5-6.5 และเหมาะกับดินที่ pH ไม่ต่ำกว่า 5

ขอรับได้ที่ไหน

ช่องทางหลักคือ สถานีพัฒนาที่ดินประจำจังหวัด และ หมอดินอาสา ประจำหมู่บ้าน กรมพัฒนาที่ดินจัดอบรมและแจกจุลินทรีย์ให้เกษตรกรทั่วประเทศผ่านเครือข่ายนี้ แต่ปริมาณและเงื่อนไขขึ้นกับงบและโครงการของแต่ละปี

ก่อนไป ให้โทรถามสถานีใกล้บ้านว่ามีเบอร์ไหน และบอกว่าจะใช้ทำอะไร เจ้าหน้าที่จะแนะนำเบอร์และสูตรที่เหมาะกับวัตถุดิบในพื้นที่ได้

สูตรที่ใช้ในบ้านได้

พด.1 ปุ๋ยหมักจากเศษพืช สูตรของกรมฯ คิดที่เศษพืชประมาณ 1 ตัน (ฟาง ใบไม้ เศษหญ้า แกลบ) มูลสัตว์ 200 กิโลกรัม ปุ๋ยยูเรีย 2 กิโลกรัม และ พด.1 หนึ่งซอง ละลายในน้ำ 1 ปีบ คนอย่างน้อย 10 นาที ราดให้ทั่วกอง ความชื้น 60-70 เปอร์เซ็นต์ รดน้ำและกลับกองทุก 7-15 วัน ประมาณ 1-1.5 เดือนจะได้ปุ๋ยหมัก ถ้าไม่มีมูลสัตว์ให้ใช้หน้าดินดีแทน

พด.2 น้ำหมักชีวภาพ ในถัง 120 ลิตร ละลายกากน้ำตาล 30 กิโลกรัม รำข้าว 1 กิโลกรัม น้ำหรือน้ำมะพร้าว 40 ลิตร กับ พด.2 สองซอง ใส่ปลา หอยเชอรี่ ผัก หรือผลไม้ที่สับแล้วรวม 70-80 กิโลกรัม เติมน้ำให้ท่วม แต่ต้องต่ำกว่าขอบถังอย่างน้อย 20 เซนติเมตร คนบ่อย ๆ หมัก 1 เดือนขึ้นไปจึงกรองใช้

พด.6 น้ำหมักจากเศษอาหาร ในถัง 120 ลิตร ใช้เศษอาหาร 60-80 กิโลกรัม กากน้ำตาล 20-30 กิโลกรัม น้ำ 20-40 ลิตร และ พด.6 สองซอง หมัก 15 วัน ใช้ราดหรือพ่นบริเวณกองขยะ 2-5 ลิตรต่อน้ำ 20 ลิตร ทุก 3 วัน หรือใส่ในน้ำเสีย 1 ลิตรต่อน้ำ 10 ลูกบาศก์เมตร

ถ้าอยากเลี่ยงปุ๋ยเคมีในกองปุ๋ยหมัก ดูวิธีจัดสัดส่วนวัสดุสีเขียวกับสีน้ำตาลในทำปุ๋ยหมักจากเศษผักในบ้าน

ตัวอย่าง ผสมน้ำหมัก พด.2 สำหรับแปลงผัก

กรมฯ แนะนำให้ใช้น้ำหมัก พด.2 กับผักแบบจางกว่านาข้าว คือ 30-50 ซีซีต่อน้ำ 20 ลิตร ทุก 3-7 วัน ถ้าใช้ถังพ่น 5 ลิตร คิดแบบนี้

1. อัตราต่อน้ำ 1 ลิตร = 30 ÷ 20 ถึง 50 ÷ 20 = 1.5-2.5 ซีซี
2. น้ำ 5 ลิตร = 1.5 × 5 ถึง 2.5 × 5 = 7.5-12.5 ซีซี
3. ใช้หลอดฉีดยาหรือถ้วยตวงยาวัด อย่ากะด้วยการเทจากขวด

ถ้าดูอัตรานาข้าว (50-80 ซีซีต่อน้ำ 20 ลิตร) แล้วเอามาใช้กับผัก จะเข้มเกินที่แนะนำเกือบเท่าตัว

ผักใช้น้ำหมัก พด.2 จางกว่านาข้าว 30-50 ซีซีต่อน้ำ 20 ลิตร วัดทุกครั้ง อย่ากะ

ใช้หลายเบอร์ร่วมกัน ปุ๋ยอินทรีย์คุณภาพสูง

กรมฯ มีสูตรที่ใช้สี่เบอร์ต่อกัน ทำตามลำดับนี้

1. ขยายเชื้อ พด.2 ด้วยกากน้ำตาล 5 กิโลกรัมต่อน้ำ 50 ลิตร ใส่ พด.2 หนึ่งซอง ปิดฝาตั้งในที่ร่ม 3 วัน
2. เท พด.1 หนึ่งซองลงใน พด.2 ที่ขยายแล้ว 26-30 ลิตร คน 10-15 นาที ราดคลุกกับวัตถุดิบ เช่น มูลสัตว์ กระดูกป่น รำ
3. ตั้งกองแล้วคลุมรักษาความชื้น ราว 3 วันกองจะร้อนขึ้น 45-55 องศาเซลเซียส และเย็นลงเท่าอากาศภายนอกในราว 9-12 วัน
4. เติม พด.3 กับ พด.9 อย่างละหนึ่งซอง คลุกให้ทั่ว หมักต่ออีก 3 วัน

ผลที่ได้มีจุลินทรีย์คุมโรครากเน่าโคนเน่าจาก พด.3 และจุลินทรีย์ละลายฟอสเฟตจาก พด.9 อยู่ในปุ๋ยด้วย กรมฯ แนะนำอัตราสำหรับพืชผัก 300 กิโลกรัมต่อไร่ หว่านตอนเตรียมดิน

ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อย

• ใช้ผิดเบอร์ เอา พด.2 ไปโรยกองฟางแห้งแทน พด.1 หรือหวังให้ พด.1 กันโรครากเน่า งานแต่ละเบอร์ต่างกัน
• เติมน้ำหมักจนเต็มถัง กรมฯ ให้เว้นจากขอบถังอย่างน้อย 20 เซนติเมตร การหมักมีแก๊สและฟอง
• กองปุ๋ยหมักแห้งหรือหลวม สูตร พด.1 ต้องการความชื้น 60-70 เปอร์เซ็นต์ และย่ำกองให้แน่นพอ ถ้าหลวม กองจะแห้งเร็วและเชื้อทำงานไม่ได้
• ผสมน้ำหมักกับผักเข้มเกิน ใช้อัตราผัก ไม่ใช่อัตรานาข้าว
• ทำ พด.7 โดยไม่ระวัง สูตรมีพืชพิษหลายชนิด สวมถุงมือ เก็บถังให้พ้นมือเด็ก และติดป้ายให้ชัด

พด. เป็นจุลินทรีย์ที่มีชีวิต อ่านวิธีใช้บนซองที่ได้รับทุกครั้ง สูตรปรับปรุงเป็นระยะ และสถานีพัฒนาที่ดินตอบได้ตรงกว่าเอกสารเก่า

บทถัดไปจะดูเชื้อราไตรโคเดอร์มาให้ละเอียดขึ้น ซึ่งเป็นหนึ่งในจุลินทรีย์ที่อยู่ใน พด.3

แหล่งข้อมูล

• ปุ๋ยอินทรีย์คุณภาพสูง สูตรกรมพัฒนาที่ดิน โดยใช้สารเร่ง พด. — กรมพัฒนาที่ดิน
• แผนการสอน การจัดการเศษวัสดุโดยกรมพัฒนาที่ดิน (2568) — กรมพัฒนาที่ดิน
• ส่วนผสมปุ๋ยอินทรีย์คุณภาพสูง และจุลินทรีย์ใน พด.1 2 3 9 — กรมพัฒนาที่ดิน
• การใช้และการประยุกต์ใช้เทคโนโลยีชีวภาพของกรมพัฒนาที่ดิน — สถานีพัฒนาที่ดินสุพรรณบุรี
• สารเร่ง พด.9 วิธีขยายเชื้อและอัตราใช้ — สถานีพัฒนาที่ดินตรัง
• สรุปบทเรียน 6 ทศวรรษ พัฒนาที่ดิน — กรมพัฒนาที่ดิน